Hagietomamophilie verwijst naar de verzameling van religieuze beelden en statuettes. De term combineert drie Griekse wortels: hagios (heilig), toma (sectie, afgesneden object) en philia (aantrekkingskracht, smaak voor). In tegenstelling tot wat de lengte doet vermoeden, omvat het woord een oude en goed gedocumenteerde praktijk in de wereld van verzamelaars van religieuze kunst.
Hagietomamophilie en agalmatophilie: twee verschillende relaties met beelden
De verwarring tussen deze twee termen komt vaak voor. Agalmatophilie heeft betrekking op seksualiteit: het is een parafilie gekenmerkt door een seksuele aantrekkingskracht tot beelden, poppen of andere vergelijkbare objecten. De Griekse etymologie (agalma, beeld, en philia, liefde) wijst op een klinische context.
Hagietomamophilie heeft niets klinisch. Het behoort tot de vocabulaire van de verzameling, net als filatelie of numismatiek. De hagietomamophile zoekt naar polychrome houten Maagdbeelden, geschilderde gipsen patroonheiligen, antieke crucifixen of Provençaalse santons. Het object interesseert hem vanwege de uitvoering, de iconografie, de zeldzaamheid of de historische waarde.
Deze onderscheid moet duidelijk worden gemaakt omdat zoekmachines de twee onderwerpen door elkaar halen. Wie “passie voor religieuze beelden” intypt, komt regelmatig op resultaten die verband houden met agalmatophilie, wat het begrip van een volkomen gewone verzamelpraktijk vertroebelt. Om hagietomamophilie te ontdekken op Sciences, Philo, Etc … in een encyclopedische context, wordt de definitie daar behandeld zonder verwarring.
Verzamelde religieuze beelden: typologie en waarderingscriteria
De objecten die hagietomamophiles interesseren, bestrijken een breed spectrum. Niet allemaal zijn ze gelijkwaardig op de markt van religieuze kunst, en de evaluatiecriteria zijn niet die van een schilderij of meubel.
De grote families van objecten
- De polychrome houten beelden uit de middeleeuwen of de renaissance, vaak Maagd met Kind of lokale heiligen, vertegenwoordigen het meest gezochte segment op veilingen. Het met de hand gesneden en geschilderde hout behoudt sporen van pigmenten die het object dateren en de oorspronkelijke werkplaats identificeren.
- De gipsen statuettes die vanaf de 19e eeuw in serie zijn geproduceerd (Saint-Sulpice, Pieraccini, Catalaanse huizen) vormen een toegankelijker segment. Hun interesse ligt in de verscheidenheid aan modellen en hun verspreiding in landelijke huishoudens.
- De santons uit Provence, de Napolitaanse kerststallen en de sculpturen van ex-voto’s vormen een aparte categorie, op het snijpunt van volkskunst en huiselijke devotie. Sommige santonniers uit de 18e eeuw zijn tegenwoordig zeer gewild.
- De crucifixen van ivoor, brons of kostbaar hout, soms afkomstig van kerkelijke bestellingen, trekken verzamelaars aan die geïnteresseerd zijn in het werken met edele materialen en gedocumenteerde herkomst.
Wat de waarde van een stuk bepaalt
Ouderdom telt, maar de herkomst en de staat van behoud wegen vaak zwaarder dan de datum. Een 17e-eeuwse Maagd van verguld hout, waarvan het pad kan worden teruggevoerd naar een geïdentificeerde kapel, zal meer waard zijn dan een ouder stuk zonder documentatie.
De oorspronkelijke polychromie blijft een bepalend criterium. Overmatige restauraties (industriële overschilderingen, moderne verguldingen) verminderen de interesse van ervaren verzamelaars voor een beeld. Omgekeerd authenticeren natuurlijke slijtage, sporen van kaarswas of liturgische handelingen het stuk.
Het afgebeelde onderwerp speelt ook een rol. Lokale patroonheiligen, zeldzamer dan gestandaardiseerde mariale afbeeldingen, wekken bijzondere interesse in de regio’s waar hun cultus is gedocumenteerd.
Juridisch kader en markt voor religieuze kunstbeelden in Frankrijk
Het verzamelen van oude religieuze beelden houdt in dat men enkele juridische beperkingen kent die verkopers niet altijd vermelden.
Objecten die zijn geclassificeerd of geregistreerd als historische monumenten kunnen niet vrij worden verkocht. Een beeld afkomstig uit een kerk en geclassificeerd blijft eigendom van de gemeente of de staat, ook al circuleert het op de markt. Goede trouw kopers kunnen gedwongen worden om een stuk dat ze op een rommelmarkt of veiling hebben gekocht, terug te geven.
De legale markt concentreert zich op objecten van privédevotie (familie-oratoria, landkapellen) en op stukken die in serie zijn geproduceerd en nooit zijn geclassificeerd. Rommelmarkten, religieuze antiekbeurzen en gespecialiseerde veilingen zijn de belangrijkste aanvoerlijnen.
De online markt heeft de toegang tot stukken aanzienlijk vergroot, maar heeft ook het aantal kopieën en fantasie-toeschrijvingen vermenigvuldigd. De authenticiteit controleren vóór aankoop blijft de fundamentele reflex van de ervaren hagietomamophile, hetzij door directe expertise of door een specialist in religieuze kunst te raadplegen.
Hagietomamophilie en behoud van religieus erfgoed
De verwaarlozing van vele plaatsen van aanbidding in Frankrijk vormt een concreet probleem voor het behoud. Jaarlijks verlaten duizenden beelden gesloten, heringerichte of geplunderde kerken. Verzamelaars spelen in deze context een ambivalente rol.
Aan de ene kant redden sommige hagietomamophiles stukken die bestemd zijn voor vernietiging of vergetelheid in de zolders van pastorieën. Hun documentatiewerk, respectvolle restauratie en het in waarde brengen van objecten verlengt de levensduur van objecten die gemeenten niet langer kunnen onderhouden.
Aan de andere kant voedt de vraag op de markt diefstallen in nog actieve religieuze gebouwen. De handel in religieuze kunstobjecten blijft een gedocumenteerd fenomeen volgens gespecialiseerde politiediensten. De grens tussen behoud en roof hangt grotendeels af van de traceerbaarheid van de stukken en de ethiek van de koper.
Hagietomamophilie, verre van een simpel hobby van een rommelmarkter, roept een reflectie op over de overdracht van religieus erfgoed. Het volgende polychrome houten beeld dat je tegenkomt op een rommelmarkt, draagt misschien drie eeuwen van dorpsdevotie, en dat is precies wat verzamelaars motiveert om het te behouden.
